Vergoedingsrechten bij samenlevers (in Nederland)

Als twee personen een affectieve relatie hebben, dan kunnen zij kiezen om met elkaar te gaan leven. Het is mogelijk een huwelijk of een geregistreerd partnerschap aan te gaan en op die manier een officiële stempel op het samenzijn te zetten. Een andere mogelijkheid, die sinds de jaren 60 van de vorige eeuw sterk in opkomst is, wordt samenleven genoemd.

Formeel versus informeel samenleven

Een huwelijk of een geregistreerd partnerschap aangaan gaat niet zomaar. De wet stelt eisen voor het aangaan van een huwelijk of geregistreerd partnerschap. Maar dezelfde wet stelt ook regels die gelden tijdens, bij het beëindigen of zelfs na beëindigen ervan. Omdat deze twee vormen formele regels kennen waar rechten en plichten uit volgen worden huwelijk en geregistreerd partnerschap de formele samenlevingsvormen genoemd. Daarentegen bestaan er geen wettelijke regels voor samenleven. Omdat formele regels ontbreken wordt gesproken van een informele samenlevingsvorm.

Een voorbeeld

Twee personen, A en B, zijn tot over de oren toe verliefd op elkaar. Nu wil het toeval dat A een paar jaar voordat ze elkaar hebben ontmoet een huis heeft gekocht. Het huis staat alleen op naam van A en is voor een deel betaald met spaargeld. Om het grootste deel te kunnen betalen is A een geldlening (en een hypotheek) aangegaan. Omdat A en B niet meer zonder elkaar kunnen, gaan ze samenwonen. Ze hebben beiden een inkomen. Hoewel het inkomen van B lager is, betaalt B wel mee aan de huishoudelijke uitgaven en, wanneer er nog wat over is van het salaris van B, betaalt B mee aan de aflossingen van de hypotheek. Dit gaat jaren goed, totdat op een dag blijkt dat A verliefd is geworden op C. Dit komt uit en B wil niet meer bij A blijven: A en B gaan uit elkaar. Dan vraagt B aan A het aandeel dat B in de aflossingen van de hypotheek heeft gestoken terug van A.

Vergoedingsrecht of niet?

Heeft B recht op een vergoeding, in verband met de door B betaalde aflossingen van de hypotheek voor het huis van A?

Kort antwoord: Nee! Zeer waarschijnlijk niet.

Het langere antwoord is genuanceerder, maar ook een stuk ingewikkelder. Het hangt van een behoorlijk aantal factoren af of er een vergoedingsrecht kan worden vastgesteld. En daarvoor is het bijna niet te voorkomen dat er een rechter aan te pas moet komen. Voor personen die formeel samenlevers zijn (via huwelijk of geregistreerd partnerschap dus) staat in de wet, in artikel 1:87 BW, wanneer een vergoedingsrecht kan ontstaan. En in de situatie van het voorbeeld zal persoon B een vergoedingsrecht kunnen hebben op persoon A. Maar helaas, dit artikel is alleen van toepassing op de formeel samenlevers. Het kan niet worden toegepast bij informeel samenlevers. In een belangrijke uitspraak van de Hoge Raad op 10 mei 2019 (ECLI:NL:HR:2019:707) is duidelijk geworden dat dit artikel ook niet in analogie mag worden toegepast. Dus de regels volgen “alsof” je getrouwd bent kan niet. De Hoge Raad kwam in die uitspraak met een stappenplan om vast te kunnen stellen of er een vergoedingsrecht bestaat tussen informeel samenlevers. Kort gezegd komt het er op neer dat een rechter eerst na zal gaan of er afspraken zijn gemaakt (schriftelijk, mondeling, impliciet). Daarna zal er gekeken worden of er aanwijzingen zijn dat er sprake is van verbintenisrechtelijke situaties als onverschuldigde betaling of ongerechtvaardigde verrijking. En tenslotte kan op basis van feiten en omstandigheden door de rechter overwogen worden of het redelijk of billijk is een vergoedingsrecht toe te kennen. De advocaat zal dan wel uitvoerig feiten, omstandigheden en bewijzen hebben aangevoerd. De praktijk leert dat dit nog niet zo eenvoudig is. Veel personen die geld hebben gestoken in het (privé-)vermogen van de ander tijdens de relatie komen na zo’n rechterlijke uitspraak er achter dat ze dat geld kwijt zijn.

Kun je dit voorkomen?

Jazeker. Zolang er geen wetgeving is die dit voor informeel samenlevers regelt zul je het zelf moeten doen. En dat kan vrij eenvoudig door hierover afspraken te maken. Het probleem dat de meeste samenlevers hebben ligt op het gebied van kennis en ervaring met betrekking tot vergoedingsrechten, nog los van het feit of men hierover al nadenkt. Daarom adviseren wij personen die willen gaan samenleven, of zij die al samenleven, een samenlevingscontract op te stellen. Hier worden geen officiële eisen aan gesteld, maar het is wel beter er een juridisch geschoolde deskundige over te raadplegen.

In zo’n samenlevingscontract kunnen diverse onderwerpen beschreven worden, niet alleen hoe om te gaan met vergoedingsrechten. Je kunt er ook in afspreken hoe je gezamenlijke kosten zult verdelen. Stel dat je samen in een huurhuis woont. Als de relatie komt te eindigen, wie mag er dan in dat huis blijven? Komt een te overlijden, mag de ander dan in het huis blijven wonen of moet het huis verkocht worden? Heb je dan het recht om er nog even in te blijven totdat je een eigen plek hebt? En in het verlengde hiervan, willen jullie dat de ander zal erven? Dat laatste raakt ook het erfrecht. Als je getrouwd of een geregistreerd partner bent en de relatie wordt beëindigd, dan bestaat de mogelijkheid dat er recht op alimentatie vastgesteld kan worden door de rechter. Voor informeel samenlevers zijn er geen wetten die recht op alimentatie regelen.

De wetgever heeft bewust geen regels willen opstellen voor de groep van informeel samenlevers, met in het achterhoofd dat ieder de mogelijkheid moet hebben zijn of haar leven in te richten naar eigen keuze. De vrije wil, of autonomie, van personen wordt daarmee beschermd. Maar het betekent van de andere kant helaas ook dat door het gemis aan regels op het gebied van vergoedingsrechten voor informeel samenlevers het belangrijk is dat die groep de zaakjes goed regelt. Circa 50% van de informeel samenlevers heeft niets geregeld! Dan zal het voor de rechter lastig worden om eventuele vergoedingsrechten vast te stellen. Omdat ieder geval toch weer uniek is kan dat niet anders betekenen dan dat de uitkomst ook uniek is. Daarmee staat de rechtszekerheid onder druk: Als er al wettelijke regels zijn is het niet vooraf met enige mate van zekerheid te bepalen hoe een rechter daarmee om zal gaan. De uitkomst is niet goed te voorspellen.

Dus: samenlevingscontract opstellen

Zoals gezegd, het opstellen van een samenlevingscontract kan hier veel in betekenen. Maar dan moet het wel goed opgezet zijn. Juridisch advies hierover inwinnen is daarom cruciaal. Alleen dan kan voorkomen worden dat, als de relatie toch onverhoopt tot een einde komt, er een persoon met lege handen achterblijft.